Wyobraźnia, rzeczy, historia

Jeśli poszukujemy „dominant” wieku XIX – zjawisk, kategorii, figur wyobraźni, które mieszkańcom świata sprzed 200 lat organizowały czas i przestrzeń, granice między indywidualnością a uczestnictwem w życiu wspólnoty, kształtowały poczucie zakorzenienia w historii, relacje między tym co obce i tym co swoje, z pewnością należy wskazać na wynalazek jako jedną spośród możliwych kategorii. Wynalazek – jako fakt, wyobrażenie, metafora, ucieleśnienie postępu – wydaje się tym, co pozwoli dostrzec i powiedzieć coś istotnego o szczególności XIX wieku. „Tymczasem, a było to sto lat temu, James Watt wynalazł maszynę parową. Wszystkie dawne żywioły: ziemia, woda, powietrze, ogień, tworzą zwarty, posłuszny mu szereg. Powstaje nowy, uniwersalny silnik, i ten cudowny wynalazek rozpoczyna podróż dookoła świata” (Ernst Knapp „Maszyna parowa a droga żelazna”, 1877). Maszyna parowa, „maszyna maszyn” jest tutaj ukoronowaniem nie tylko wysiłków ludzkich, ale i pewnych procesów naturalnych, królową żywiołów która wspiera wszelką ludzką działalność.

Relacja: maszyna – ciało: metafora, która działa w dwie strony; „Teorii rozwoju mechanicznego odpowiada praktyka mechanicznego udoskonalania, od młotka kamiennego pierwszego człowieka poprzez wielkie narzędzia, aparaty i maszyny o prostej konstrukcji, aż do owego złożonego mechanizmu, który uchodzi za wzór maszyny; nauka potwierdza bowiem, że jako narzędzie i pewnego rodzaju fizykalne urządzenie, maszyna ta potrafi przyczyniać się do zrozumienia wzajemnego oddziaływania sił naturalnych oraz procesów życiowych życiowych w organizmie.”

XIX wiek przynosi nam też obraz maszyny-organizmu, który żyje, pracuje, porusza się, potrzebuje pożywienia, a dokonawszy swoich dni – umiera; niezależność tego życia fascynuje i przeraża, daje też początek innej figurze: figurze ludzkiego ciała jako sprawnie działającego mechanizmu.

Tym zagadnieniom poświęcone będzie konwersatorium – będziemy przyglądać się temu w jaki sposób wynalazek-ucieleśnienie postępu cywilizacyjnego ogarnia rozmaite obszary ludzkiej, codziennej praktyki (nadzieje „życia wygodnego”, pojęcie oszczędności czasu i czasu wolnego), w jaki sposób dostarcza nowych figur, pojęć, metafor, przemienia język, pamięć i wyobraźnię mieszkańców XIX wieku; jak kształtując się wyobrażenia szczęśliwej przyszłości w świecie nieograniczonego postępu, kiedy i przez co marzenie o utopijnej „krainie wynalazków” zostaje zaburzone i ostatecznie przerwane.

Źródłem będą przede wszystkim XIX-wieczne teksty kultury – prasa (działy poświęcone postępowi technicznemu i wynalazkom, wczesne reklamy), ikonografia, literatura (zwłaszcza obrazy przemian życia miejskiego) i dokumenty życia codziennego – pamiętniki i listy.

Konwersatorium “Praktyka, utopia, metafora” prowadzone przez dr Małgorzatę Litwinowicz odbywa się w Instytucie Kultury Polskiej UW, we czwartki w godz. 13.15-14.45